Śmierć osoby najbliższej jako naruszenie dobra osobistego i kwestia należnego zadośćuczynienia

Aneta Bernat22 listopada 2021Komentarze (0)

Śmierć osoby najbliższej
jako naruszenie dobra osobistego
Kwestia zadośćuczynienia

Śmierć osoby najbliższej z winy osoby trzeciej, stanowi bardzo traumatyczne przeżycie dla członków jej rodziny. Sprawca takiego nieszczęścia, jest zobowiązany do zapłacenia odpowiedniego zadośćuczynienia, mającego choć w części zrekompensować wyrządzoną w ten sposób krzywdę.

Czy podstawą roszczenia w tym przedmiocie może być naruszenie dóbr osobistych osób najbliższych dla zmarłego oraz jakie jest stanowisko judykatury w tym zakresie, opisuje niniejszy artykuł.

Czym są dobra osobiste?
P
odstawa prawna ich ochrony

Polski ustawodawca nie sformułował definicji pojęcia „dobra osobiste człowieka”, ograniczając się do wskazania w art. 23 Kodeksu cywilnego, iż – obejmują one w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska oraz pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Trudu tego natomiast podjęła się doktryna prawnicza, która wywodzi, że „dobra osobiste to wartości niemajątkowe, związane z osobowością człowieka, akceptowane powszechnie w danym społeczeństwie lub uznane przez system prawny wartości obejmujące  fizyczną i psychiczną integralność ludzką, indywidualność, godność i pozycję człowieka w społeczeństwie stanowiące przesłanki jego samorealizacji (Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2013 r.).

Podstawą prawną ochrony dóbr osobistych jest art. 24 k.c., w myśl którego – ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne.

W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.

Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Jeżeli zaś wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych.

Z kolei w kontekście prawa do zadośćuczynienia z powodu naruszenia przez osobę trzecią przedmiotowych dóbr, podstawę roszczenia w tym przedmiocie stanowi wyżej cytowany przepis stosowany łącznie z art. 448 k.c., który stanowi, iż – w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia.

Śmierć osoby najbliższej
jako naruszenie dóbr osobistych

Wydaje się bezsporne, iż bezpośrednią i wyłączną podstawą dochodzenia roszczenia o zadośćuczynienie z tytułu śmierci osoby najbliższej jest art. 446 § 4, w zw. z art. 446 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym  – sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.

Tymczasem zarówno w doktrynie, jak i w ustalonym orzecznictwie przyjęto, iż zadośćuczynienie takie może zostać przyznane także na podstawie cytowanych wcześniej art. 448, w zw. z art. 24 k.c., a więc opierać się na konstrukcji naruszenia dóbr osobistych osób najbliższych zmarłego, jako poszkodowanych.

Więź rodzinna
jako dobro osobiste człowieka

Polska doktryna prawna wykształciła odrębną kategorię dóbr osobistych człowieka w postaci „rodzinnych dóbr osobistych”,  wśród których szczególną rolę pełni „więź rodzinna”.

Znalazło to swoje potwierdzenie w poglądach judykatury. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2017 r. (V CSK 291/16, LEX nr 2329480), który ma fundamentalne znaczenie dla przedmiotowego zagadnienia „Ochrona więzi rodzinnych między osobami bliskimi stanowi przedmiot regulacji prawa rodzinnego w odniesieniu do wewnętrznych stosunków panujących w rodzinie.

Prawo do zachowania tych więzi jest nierozerwanie związane z istotą osoby fizycznej jako podmiotu prawa. W każdym człowieku tkwi bowiem potrzeba nawiązania i utrzymywania więzi rodzinnych z najbliższymi.

W orzecznictwie za utrwalony można uznać pogląd, że więzi rodzinne, których zerwanie powoduje ból, cierpienie i rodzi poczucie krzywdy, szczególnie więzi istniejące między rodzicami a dziećmi, należą do katalogu dóbr osobistych (m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2010 r. III CZP 76/10, OSP 2011 r., Nr 9, poz. 96, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r. III CZP 32/11, OSNC 2012 r., Nr 1, poz. 10).

Za naruszenie dobra osobistego w postaci prawa do niezakłóconego życia w rodzinie, uzasadniającego udzielenie ochrony na podstawie art. 24 § 1 k.c. w związku z art. 448 k.c., uznano w orzecznictwie doprowadzenie czynem niedozwolonym do śmierci dziecka w fazie prenatalnej, wskazując, iż zgon dziecka w sposób drastyczny zakłóca życie rodzinne, narusza prawo rodziców do pielęgnowania więzi z dzieckiem w czasie ciąży oraz eliminuje możliwość kontynuowania życia rodzinnego z jego udziałem w przyszłości (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2015 r., III CSK 286/14, OSNC 2016 r., Nr 4, poz. 45).

Za dobro osobiste uznawane jest prawo do życia w rodzinie i utrzymania tego rodzaju więzi (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 marca 2012 r. I CSK 314/11, nie publ.), ale także prawo do dorastania w biologicznej rodzinie, prawo do wychowywania biologicznych dzieci, prawo do niezakłóconego życia rodzinnego oraz rodzicielstwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2014 r. V CSK 463/13, nie publ.).

Nie ma też zdaniem Sądu Najwyższego podstaw do uznania, że obowiązek naprawienia szkody obejmuje tylko osoby bezpośrednio poszkodowane, przeciw którym skierowane było działanie sprawcze, co wyłączałoby osoby bliskie z kręgu osób uprawnionych do dochodzenia roszczeń na podstawie art. 448 k.c.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że adekwatny związek przyczynowy nie opiera się wyłącznie na bezpośrednich następstwach zdarzeń.

(…) Za utrwalony w orzecznictwie należy uznać pogląd, że powód dochodzący zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. za śmierć osoby bliskiej jest bezpośrednio poszkodowany, została mu bowiem wyrządzona samoistna krzywda (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11, OSNC 2012, Nr 1, poz. 10, z dnia 22 października 2010 r., III CZP 76/10, OSNC-ZD 2011, Nr 2, poz. 42, z dnia 12 grudnia 2013 r., III CZP 74/13, OSNC 2014 r., Nr 9, poz. 88, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., IV CSK 307/09, OSNC-ZD 2010, nr C, poz. 91, z dnia 10 listopada 2010 r., II CSK 248/10, OSNC- ZD 2011, nr B, poz. 44, z dnia 11 maja 2011 r., I CSK 621/10, nie publ., z dnia 25 maja 2011 r., II CSK 537/10, nie publ., z dnia 15 marca 2012 r., I CSK 314/11, nie publ., z dnia 20 sierpnia 2015 r., II CSK 595/14, nie publ.).

Do powstania odpowiedzialności odszkodowawczej wystarczy istnienie normalnego związku przyczynowego między zdarzeniem sprawczym, a powstaniem uszczerbku u jakiejkolwiek osoby, który nie musi mieć charakteru bezpośredniego.

(…) Z tych przyczyn przyjąć trzeba, że sprawca wypadku komunikacyjnego, ponoszący odpowiedzialność na zasadzie ryzyka (art. 436 § 1 k.c. w zw. z art. 435 § 1 k.c.) odpowiada także na zasadzie ryzyka na podstawie art. 448 k.c. za szkodę niemajątkową wyrządzoną osobie bliskiej poszkodowanego tym zdarzeniem wskutek naruszenia jej dóbr osobistych”.

Także w myśl wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 23 września 2005 r. (I ACa 554/05, Palestra 2006, nr 9-10) „Szczególna więź rodziców z dzieckiem, przysługująca zarówno dziecku, jak i rodzicom w prawidłowo funkcjonującej rodzinie, zasługuje na status dobra osobistego, podlegającego ochronie prawnej przewidzianej w art. 24 § 1 k.c.”.

Radca prawny z Lublina

Jeżeli szukasz pomocy prawnej, serdecznie zapraszam Cię do kontaktu. Odezwij się do mnie!

tel. +48 694 468 715mejl: kancelaria@anetabernat.pl

{ 0 komentarze… dodaj teraz swój }

Dodaj komentarz

Wyrażając swoją opinię w powyższym formularzu wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Kancelaria Radcy Prawnego Aneta Bernat Twoich danych osobowych w celach ekspozycji treści komentarza zgodnie z zasadami ochrony danych osobowych wyrażonymi w Polityce Prywatności

Administratorem danych osobowych jest Kancelaria Radcy Prawnego Aneta Bernat z siedzibą w Lublinie.

Kontakt z Administratorem jest możliwy pod adresem kancelaria@anetabernat.pl.

Pozostałe informacje dotyczące ochrony Twoich danych osobowych w tym w szczególności prawo dostępu, aktualizacji tych danych, ograniczenia przetwarzania, przenoszenia danych oraz wniesienia sprzeciwu na dalsze ich przetwarzanie znajdują się w tutejszej Polityce Prywatności. W sprawach spornych przysługuje Tobie prawo wniesienia skargi do właściwego organu nadzorczego.

Poprzedni wpis: